پروژهای با حمایت مالی اتحادیه اروپا برای تولید واکسن مبتنی بر mRNA علیه سرطان کبد
24 آبان 1405
شورای نوآوری اروپا (EIC) حدود ۳.۸ میلیون یورو بودجه برای پروژه پژوهشی ADVANCE اختصاص داده است که مرکز پزشکی دانشگاهی فرانکفورت نیز در آن مشارکت دارد. هدف تیم پژوهشی ADVANCE تولید یک واکسن ضدسرطان مبتنی بر RNA پیامرسان (mRNA) برای درمان کارسینوم هپاتوسلولار کبد (HCC) است. این واکسن بهگونهای طراحی شده است که سیستم ایمنی را برای شناسایی ساختارهای هدف جدید آموزش دهد و در نتیجه، امکان مقابله مؤثرتر با سرطان کبد را فراهم کند.
هر روز، در نقطهای از بدن ما، برخی سلولها دچار دگرگونی بدخیم میشوند. در بیشتر موارد، سیستم ایمنی بدن این سلولها را شناسایی و حذف میکند. سلولهای T در این فرایند نقش محوری دارند. آنها با بررسی قطعات پروتئینی که روی سطح سلولها قرار دارند، سطح تمام سلولهای بدن را بررسی میکنند. وجود پپتیدهای غیرمعمول نشان میدهد که ممکن است مشکلی در یک سلول وجود داشته باشد؛ به این ترتیب، سیستم ایمنی میتواند سلول بدخیم را شناسایی و نابود کند.
سلولهای سرطانی میتوانند به روشهای مختلف از این نظارت فرار کنند. برخی از آنها از طریق ساختارهایی موسوم به نقاط وارسی ایمنی، سیگنالهایی به سلولهای T ارسال میکنند که فعالیت آنها را سرکوب میکند. این مسئله، حتی زمانی که سیستم ایمنی توانایی شناسایی تومور را دارد، پاسخ ایمنی مؤثر را دشوار میسازد.
به همین دلیل، میتوان از داروهای مهارکننده نقاط وارسی ایمنی در درمان سرطان، از جمله سرطان کبد، استفاده کرد. این داروها سیگنالهای مهاری را مسدود میکنند و در نتیجه، پاسخهای ایمنی را تقویت میکنند. بااینحال، سیستم ایمنی ابتدا باید بتواند سلولهای توموری را شناسایی کند.
پروژه ADVANCE بر همین موضوع تمرکز دارد. این کنسرسیوم پژوهشی متشکل از محققانی از اسپانیا، هلند و آلمان است. این گروه در جستوجوی پپتیدهایی است که بهطور اختصاصی در سرطان کبدی از نوع کارسینوم هپاتوسلولار وجود دارند؛ این بیماری شایعترین نوع سرطان کبد است. یکی از کاربردهای بالقوه این پژوهش، بررسی امکان تولید واکسن ضدسرطان مبتنی بر mRNA (RNA پیامرسان) است.
واکسنهای ضدسرطان سالهاست که مورد پژوهش قرار گرفتهاند. هدف از تولید واکسنهای ضدسرطان، فعالسازی سیستم ایمنی برای مقابله با سلولهای توموری در بیمارانی است که از قبل به سرطان مبتلا شدهاند. در همین راستا، پروژه ADVANCE به دنبال شناسایی پپتیدهای توموری است که تاکنون کمتر مورد بررسی قرار گرفتهاند و میتوان از آنها در چنین راهبرد درمانی استفاده کرد.
پرسش اصلی این است: کدام پپتیدها میتوانند در شناسایی سلول سرطانی نقش داشته باشند، بدون آنکه بهمیزان قابلتوجهی در بافتهای سالم نیز وجود داشته باشند؟ اینجاست که آندریاش شلوسر و تیم تحقیقاتی او وارد عمل میشوند. این پژوهشگر توضیح میدهد: «در سرطان کبدی از نوع کارسینوم هپاتوسلولار، تومورها تفاوتهای قابلتوجهی با یکدیگر دارند. در عین حال، تعداد پپتیدهای تغییریافته بر اثر جهش که میتوان از آنها بهعنوان اهداف مناسب استفاده کرد، محدود است. به همین دلیل، ما به دنبال شناسایی پپتیدهای بیشتری هستیم که تا حد امکان اختصاصی تومور باشند.»
پژوهشگران بهویژه به پپتیدهایی موسوم به «پپتیدهای تاریک» علاقهمند هستند؛ پپتیدهایی که در شرایط استرس سلولی، فراوانی آنها در سلول توموری افزایش مییابد. آنها میخواهند مشخص کنند کدامیک از این پپتیدهای تاریک روی سلولهای سرطان کبد وجود دارد و در بافتهای سالم تا حد زیادی وجود ندارند.» برای دستیابی به این هدف، تیم تحقیقاتی او از ترکیبی از روشهای طیفسنجی جرمی، توالییابی RNA و هوش مصنوعی استفاده میکند.
شناسایی ساختارهای هدف ناشناخته برای ایمنیدرمانی سرطان، یکی از حوزههای پژوهشی جدید در مرکز پزشکی دانشگاهی فرانکفورت است که پروفسور باستین شیلینگ ریاست آن را بر عهده دارد. گروه تحقیقاتی او با عنوان «شناسایی آنتیژنهای توموری و ایمنیدرمانی انتقالی» (Tumor Antigen Discovery and Translational Immunotherapy)، این رویکرد را نهتنها در سرطان کبد، بلکه در سایر انواع سرطان نیز دنبال میکند.
در صورتی که مشخص شود برخی از پپتیدهای تاریک بهاندازه کافی اختصاصی تومور هستند و میتوانند پاسخ ایمنی را تحریک کنند، هدف پروژه ADVANCE تولید نمونههای اولیه واکسنهای ضدسرطان مبتنی بر mRNA (RNA پیامرسان) با استفاده از این پپتیدها خواهد بود. mRNA حاوی دستورالعملهای لازم برای تولید پپتیدهای تاریک است و برای محافظت از آن، درون قطرات ریز چربی موسوم به نانوذرات لیپیدی بستهبندی میشود.
قرار است این نانوذرات لیپیدی توسط سلولهای ایمنی یا سایر سلولها جذب شوند. این سلولها با استفاده از دستورالعملهای رمزگذاریشده در mRNA ، پپتیدها را تولید کرده و سپس آنها را روی سطح خود به نمایش میگذارند. هدف آن است که پاسخ هدفمندی از سوی سلولهای T ایجاد شود؛ پاسخی که توانایی شناسایی و حمله به سلولهای سرطان کبد را داشته باشد.
در بلندمدت، این رویکرد ممکن است برای سایر انواع سرطان نیز کاربرد داشته باشد. بااینحال، پیش از آنکه امکان استفاده بالینی از این روش فراهم شود، مراحل متعدد دیگری برای آزمایش آن باید طی شود.