بیماری مرد سنگی و درمان دارویی جدید

مقدمه
سازمان غذا و دارو آمریکا (FDA) داروی تزریقی گارتوسمب با نام تجاری پاساترو (Pasatru) را برای درمان بیماری فیبرودیسپلازی استخوان‌ساز پیشرونده (FOP) تایید کرد. این بیماری به سندرم مرد سنگی(Stone Man Syndrome) هم معروف است.

سندرم مرد سنگی چیست؟
فیبرودیسپلازی استخوانی شونده پیشرونده( Fibrodysplasia Ossificans Progressiva یا FOP) یک بیماری ژنتیکی بسیار نادر است که فرد مبتلا معمولا از بدو تولد با ناهنجاری انگشت شست پا (تغییر شکل شست پا) به دنیا می‌آید. در این بیماری، بافت‌های عضلانی و بافت‌های همبند بدن، مانند تاندون‌ها و رباط‌ها، به‌تدریج و به‌صورت غیر طبیعی به استخوان تبدیل می‌شوند؛ یعنی استخوان در قسمت‌هایی خارج از اسکلت طبیعی بدن شکل می‌گیرد. این روند باعث محدود شدن حرکت مفاصل می‌شود و با گذشت زمان می‌تواند توانایی حرکتی و میزان تحرک فرد را به ‌شدت کاهش دهد. به همین جهت به آن سندرم مرد سنگی هم گفته می شود. حدود ۹۰۰ نفر در جهان به این بیماری مبتلا هستند و بیشتر بیماران تا ۳۰ سالگی به ویلچیر نیاز پیدا می‌کنند. از نظر میزان شیوع، تخمین زده می‌شود که حدود ۱ نفر از هر ۲ میلیون نفر در سراسر جهان به آن مبتلا باشد.

علائم این بیماری چیست؟
مهم‌ترین علامت FOP، تبدیل تدریجی عضلات، تاندون‌ها، رباط‌ها و سایر بافت‌های همبند به استخوان است. به این فرایند استخوان‌سازی نابجا (Heterotopic Ossification) گفته می‌شود. این فرایند معمولا در اوایل دوران کودکی از ناحیه گردن و شانه‌ها آغاز می‌شود و به ‌مرور می‌تواند قسمت‌های مختلف بدن را درگیر کند. سرعت تشکیل استخوان در افراد مختلف متفاوت است؛ در بعضی افراد ممکن است این روند بسیار سریع باشد و در برخی دیگر آهسته‌تر پیش برود. یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی که می‌تواند به تشخیص FOP کمک کند؛ کوتاه و بد شکل بودن انگشت شست پا است. گاهی شست پا به سمت داخل رشد می‌کند و روی انگشت دوم قرار می‌گیرد. این تغییر شکل معمولا از بدو تولد قابل مشاهده است، حتی پیش از آنکه سایر علائم بیماری ظاهر شوند. تقریبا ۵۰ درصد از افراد مبتلا به FOP نیز ناهنجاری‌هایی در انگشتان شست دست دارند که شبیه ناهنجاری انگشت شست پا است.
سایر علائم FOP می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
کاهش توانایی حرکتی؛ برای مثال، کودک ممکن است به‌جای چهار دست‌وپا رفتن، روی زمین خودش را بکشد یا دچار خشکی مفاصل شود.
سفت و خشک شدن مفاصل یا قفل شدن آن‌ها
دشواری در غذا خوردن یا صحبت کردن
اختلال شنوایی
ایجاد نواحی قرمز تا بنفش، دردناک و گرم در بدن که ممکن است ظاهری شبیه توده یا تومور داشته باشند.
انحراف ستون فقرات یا افزایش غیرطبیعی قوس ستون فقرات
تورم بافت‌های نرم در ناحیه گردن، شانه‌ها و پشت

چرا سندرم مرد سنگی اتفاق می افتد؟
این بیماری در اثر جهش در ژن ACVR1 ایجاد می‌شود. ژن ACVR1 نقش مهمی در رشد و تکامل استخوان‌ها و عضلات دارد. جهش در این ژن باعث فعال بودن دائمی مسیر فرایند استخوان‌سازی می شود. در نتیجه، در بافت‌هایی مانند عضلات، تاندون‌ها و رباط‌ها، استخوان تشکیل می شود.

تایید داروی گارتوسمب برای درمان این بیماری
این دارو از تشکیل استخوان‌های جدید در بافت‌های نرم (عضلات، تاندون‌ها و رباط‌ها) جلوگیری می‌کند و حملات التهابی مرتبط با آن را کاهش می‌دهد. این دارو با مسدود کردن پروتئین اکتیوین A که در تحریک رشد غیرطبیعی استخوان نقش دارد، عمل می‌کند.

آیا مطالعات اخیر از اثربخشی این دارو حمایت می کنند؟
تایید این دارو بر اساس نتایج مطالعه فاز سوم یک پژوهش چند مرکزی و بین‌المللی بود که در آن ۶۳ بزرگسال مبتلا به FOP فعال شرکت کردند. بیماران به‌صورت تصادفی در سه گروه قرار گرفتند:
گروه اول: ۲۳ نفر گارتوسمب با دوز ۱۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن را دریافت کردند.
گروه دوم: ۱۹ نفر گارتوسمب با دوز ۳ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن را دریافت کردند.
گروه سوم: ۲۱ نفر دارونما (Placebo)را دریافت کردند.
دارو و دارونما به‌صورت تزریق وریدی، هر ۴ هفته یک ‌بار و به مدت ۵۶ هفته تجویز شد. در پایان هفته ۵۶، هر دو دوز گارتوسمب توانستند هدف اصلی مطالعه را برآورده کنند. نتایج بررسی های سی تی اسکن به شرح زیر بود:
دوز ۱۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم باعث ۹۰٪ کاهش در تشکیل ضایعات جدید (استخوان‌سازی نابجا) شد. در این گروه فقط ۲ ضایعه مشاهده شد؛ در حالی که در گروه دارونما ۱۹ ضایعه ایجاد شده بود. دوز ۳ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم باعث کاهش ۹۴ درصدی کاهش در تشکیل ضایعات جدید شد. در این گروه نیز فقط ۱ ضایعه مشاهده شده بود.

جمع بندی
سازمان غذا و داروی آمریکا داروی تزریقی گارتوسمب با نام تجاری پاساترو (Pasatru) را برای درمان فیبرودیسپلازی استخوانی‌شونده پیشرونده (FOP)، بیماری ژنتیکی بسیار نادری که به «سندرم مرد سنگی» نیز شناخته می‌شود؛ تایید کرده است. در این بیماری، بافت‌های نرم مانند عضلات، تاندون‌ها و رباط‌ها به‌صورت غیر طبیعی به استخوان تبدیل شده و به‌تدریج موجب محدودیت شدید حرکتی می‌شوند. این بیماری حدود یک نفر از هر دو میلیون نفر را در سراسر جهان مبتلا می‌کند.
گارتوسمب با مسدود کردن پروتئین های تاثیرگذار در استخوان ‌سازی غیر طبیعی بیماران، از تشکیل ضایعات جدید و حملات التهابی مرتبط با بیماری جلوگیری می‌کند. نتایج مطالعه فاز سوم روی ۶۳ بزرگسال مبتلا به FOP نشان داد که این دارو در دوزهای مورد بررسی، توانست تشکیل ضایعات جدید را ۹۰ تا ۹۴ درصد کاهش دهد. همچنین کاهش ۸۸ درصدی حملات التهابی گزارش شد؛ یافته‌هایی که گامی مهم در توسعه درمان‌های هدفمند برای این بیماری نادر و ناتوان‌کننده به شمار می‌رود.