کم خونی فقر آهن، ب 12 و اسید فولیک؛ تشخیص نوع کم خونی و درمان آن

کم‌خونی چیست و چرا تشخیص دقیق نوع آن حیاتی است؟
کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که سطح گلبول‌های قرمز سالم خون برای حمل اکسیژن در سراسر بدن پایین باشد. علائم آن شامل خستگی، ضعف و احساس تنگی نفس است. این علائم می‌توانند خفیف یا شدید باشند. کم خونی دلایل مختلفی میتواند داشته باشد، در نتیجه انواع راه های درمان نیز بسته به علت کم‌خونی متفاوت است. کم‌خونی شدید می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد در نتیجه تشخیص علت و درمان آن ضروری است.
بارزترین علامت کم‌خونی، احساس خستگی بیش از حد برای انجام فعالیت‌های روزمره است. سایر علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
درد قفسه سینه
سرگیجه
عفونت‌های مکرر
تپش قلب
سردرد
رنگ‌پریدگی
وزوز ضربان‌دار گوش
تنگی نفس


سه مقصر اصلی کمبود؛ آهن، ویتامین ب 12 و اسید فولیک
کم‌خونی بر اساس غلظت هموگلوبین خون که کمتر از آستانه‌های مشخص‌شده بر اساس سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیکی باشد؛ تشخیص داده می‌شود. این وضعیت به‌عنوان علامتی از یک یا چند بیماری زمینه‌ای در نظر گرفته می‌شود. کم‌خونی ممکن است توسط عوامل متعددی ایجاد شود که در ادامه به آن ها اشاره شده است:
کمبود مواد مغذی (یا جذب ناکافی مواد مغذی)
عفونت‌ و التهاب
بیماری‌های مزمن
زایمان و قاعدگی
اختلالات ژنتیکی گلبول‌های قرمز خون.
کمبود آهن، که عمدتاً به‌دلیل دریافت ناکافی آهن از طریق رژیم غذایی اتفاق می افتد؛ شایع‌ترین نوع کم‌خونی محسوب می‌شود. کمبود ویتامین آ، فولات، ویتامین ب 12 و ریبوفلاوین نیز می‌تواند به‌دلیل نقش‌های خاص آن‌ها در سنتز هموگلوبین و تولید گلبول‌های قرمز، باعث کم‌خونی شود.

کم‌خونی فقر آهن؛ شایع‌ترین، اما نه همیشه ساده‌ترین
کم‌خونی ناشی از کمبود آهن زمانی رخ می‌دهد که مقدار آهن کافی در بدن شما وجود نداشته باشد. آهن برای ساخت هموگلوبین ضروری است؛ هموگلوبین پروتئینی که اکسیژن را در سراسر بدن حمل می‌کند. کم‌خونی ناشی از کمبود آهن معمولاً به‌دلیل از دست دادن خون است؛ اما ممکن است به‌دلیل دریافت ناکافی آهن از رژیم غذایی یا جذب نامناسب آهن توسط بدن نیز ایجاد شود. آهن در دوران بارداری برای مادر و جنین اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و بیماران باردار ممکن است به کم‌خونی ناشی از کمبود آهن مبتلا شوند. افرادی که جراحی بای‌پس معده برای کاهش وزن یا دلایل دیگر انجام داده‌اند نیز ممکن است به‌دلیل جذب ضعیف این ماده، دچار کمبود آهن شوند. در نتایج تست های آزمایشگاهی مقدار فریتین برای شناسایی این نوع کم خونی کمک کننده است. در این شرایط فریتین پایین و فاکتور MCV نیز پایین است.
کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ب 12
کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ممکن است به‌دلیل سطوح پایین ویتامین ب 12 ایجاد شود. این وضعیت می‌تواند به‌خاطر دریافت ناکافی این ویتامین‌ها از رژیم غذایی یا جذب نامناسب آن‌ توسط بدن باشد. بیماران با سابقه مصرف الکل یا جراحی های کاهنده وزن، در معرض خطر کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین هستند؛ زیرا بدن آن‌ها در جذب این مواد مغذی مشکل بیشتری دارد. کم‌خونی پرنیشیوز، یک بیماری خودایمنی است که از جذب ویتامین ب 12 در دستگاه گوارش جلوگیری می‌کند و نیاز به درمان تخصصی دارد. در نتایج تست های آزمایشگاهی مقدار ب 12 و فاکتور MCV برای شناسایی این نوع کم خونی کمک کننده است. در این شرایط ب12 پایین و فاکتور MCV بالا است.

کم‌خونی ناشی از کمبود اسید فولیک (فولات)
کم‌خونی ناشی از کمبود فولات زمانی رخ می‌دهد که بدن شما فولات (ویتامین ب 9 ) کافی برای ساخت گلبول‌های قرمز سالم نداشته باشد. کمبود شدید فولات ممکن است بر گلبول‌های سفید خون و پلاکت‌ها نیز تأثیر بگذارد. فولات تولید گلبول‌های قرمز را هدایت می‌کند. بدون آن، مغز استخوان شما گلبول‌های قرمز غیرطبیعی می‌سازد. این سلول‌ها یا در مغز استخوان گیر می‌کنند یا پس از ورود به جریان خون از بین می‌روند. در نهایت، سطح گلبول‌های قرمز خون شما آن‌قدر پایین می‌آید که دچار کم‌خونی می‌شوید. در نتایج تست های آزمایشگاهی مقدار فولات و فاکتور MCV برای شناسایی این نوع کم خونی کمک کننده است. در این شرایط مقدار فولات پایین و فاکتور MCV بالا است.

اصول کلی درمان کم‌خونی‌های ناشی از کمبود؛ درمان علت، نه فقط علامت
درمان شما بسته به علت کم‌خونی متفاوت خواهد بود. اگر کم‌خونی شما به‌دلیل یک بیماری زمینه‌ای باشد، پزشک ابتدا آن بیماری را درمان می‌کند. درمان ممکن است شامل مکمل‌های غذایی یا داروها نیز باشد.
در ادامه به تعدادی از مکمل های برطرف کننده کم خونی و نحوه مصرفشان اشاره می کنیم:
مکمل‌ حاوی آهن: این مکمل به‌صورت کپسول یا قرص است که معمولا با معده خالی مصرف می شود.
مکمل حاوی اسید فولیک: ویتامین ب 9 (فولات) بعد از صبحانه مصرف می شود.
مکمل حاوی ویتامین ب 12: این مکمل نیز بعد صبحانه قابل مصرف است.
پزشکان ممکن است داروهایی نیز برای کم‌خونی تجویز کنند، که شامل موارد زیر می شوند:
اریتروپوئیتین: این دارو به مغز استخوان شما کمک می‌کند تا سلول‌های خونی بیشتری تولید کند.
داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی: اگر کم‌خونی شما به‌دلیل یک اختلال خودایمنی باشد؛ پزشک ممکن است دارویی تجویز کند که از حمله سیستم ایمنی به گلبول‌های قرمز خون جلوگیری کند.
سایر روش های درمانی:
انتقال خون برای جایگزینی گلبول‌های قرمز خون.
پیوند سلول‌های بنیادی (مغز استخوان) برای جایگزینی سلول‌های بنیادی خونی ناسالم با سلول‌های سالم.
جراحی برای درمان خونریزی داخلی که باعث کم‌خونی شده است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورتی که علائمی مانند خستگی مداوم، ضعف، رنگ‌پریدگی پوست، تنگی نفس هنگام فعالیت، سرگیجه، تپش قلب و کاهش تمرکز بیش از چند روز ادامه پیدا کند؛ مراجعه به پزشک ضروری است. این علائم ممکن است نشانه کم‌خونی باشند، اما می‌تواند در بیماری‌های دیگری نیز دیده شوند. بنابراین تشخیص علت اصلی تنها با بررسی شرح حال، معاینه و انجام آزمایش‌های لازم مانند شمارش کامل سلول‌های خونی (CBC)، بررسی ذخایر آهن، ویتامین ب 12 و فولات امکان‌پذیر است. از مصرف خودسرانه مکمل‌های آهن یا ویتامین‌ها بدون تشخیص قطعی پزشک خودداری کنید؛ زیرا هر نوع کم‌خونی درمان متفاوتی دارد. تشخیص و درمان زود هنگام می‌تواند از بروز عوارض جدی و آسیب به اندام‌های حیاتی جلوگیری کند.