تداخل دارویی چیست؟ وقتی فرد بهطور همزمان دو یا چند دارو مصرف میکند، ممکن است این داروها بر مکانیسم اثر یکدیگر تأثیر بگذارند؛ به این پدیده تداخل دارویی گفته میشود. تداخلات دارویی میتوانند باعث افزایش یا کاهش اثر دارو، تغییر میزان آن در بدن یا حتی بروز عوارض ناخواسته شوند
. بهطور کلی، تداخلات دارویی به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
فارماکوکینتیک و فارماکودینامیک
. در تداخلات فارماکوکینتیک، یک دارو بر سرنوشت داروی دیگر در بدن تأثیر میگذارد؛ یعنی ممکن است جذب، توزیع، متابولیسم یا دفع آن را تغییر دهد. در نتیجه، مقدار دارویی که به محل اثر میرسد میتواند افزایش یا کاهش پیدا کند
. در مقابل، تداخلات فارماکودینامیک زمانی رخ میدهند که داروها بدون اینکه الزاماً غلظت یکدیگر را تغییر دهند، بر اثرات یکدیگر تأثیر بگذارند. به بیان ساده، این نوع تداخل به رابطه بین مقدار دارو در محل اثر و پاسخ ایجادشده در بدن مربوط است و ممکن است باعث تقویت یا کاهش اثر داروها شود
. شناخت این دو نوع تداخل برای مصرف ایمن داروها اهمیت زیادی دارد، زیرا حتی داروهایی که بهتنهایی بیخطر هستند، در صورت مصرف همزمان با داروهای دیگر ممکن است اثر متفاوتی ایجاد کنند
. تداخلات دارویی مهم با آنتی بیوتیک ها مصرف همزمان آنتیبیوتیک با بعضی داروهای دیگر ممکن است باعث عوارض جانبی یا نتایج غیرمنتظره شود
. که در ادامه به تعدادی از تداخلات مهم اشاره می کنیم:
- داروی وارفارین
تقریباً تمام آنتیبیوتیکها میتوانند اثر وارفارین را افزایش دهند؛ زیرا با از بین بردن باکتریهای طبیعی روده که ویتامین
K تولید میکنند، باعث افزایش اثر وارفارین میشوند. در نتیجه، غلظت وارفارین در خون افزایش یافته و به دنبال آن اثر ضدانعقادی و خطر خونریزی بیشتر میشود
. اگر امکان بررسی
INR (نسبت نرمالشده بینالمللی پروترومبین) به صورت
یک روز در میان وجود نداشته باشد؛ پزشکان معمولاً باید از تجویز این آنتیبیوتیکها خودداری کنند و داروهای ضدمیکروبی جایگزین را در نظر بگیرند
. - ترکیبات معدنی
آنتیبیوتیکهای فلوروکینولون (مانند سیپروفلوکساسین) برای درمان انواع مختلفی از عفونتها کاربرد دارند. با این حال، برخی مواد میتوانند جذب فلوروکینولونها را به میزان قابلتوجهی کاهش دهند
. کاتیونهای دوظرفیتی مانند کلسیم، آهن و منیزیم و کاتیونهای سهظرفیتی مانند آلومینیوم میتوانند در روده با فلوروکینولونها پیوند برقرار کرده و کمپلکسهای نامحلول تشکیل دهند. این فرآیند باعث کاهش جذب آنتیبیوتیک میشود. ترکیبات بدون نسخه
(OTC) حاوی این مواد، مانند آنتیاسیدها و مکملهای آهن و کلسیم، بهراحتی در دسترس هستند و بیماران ممکن است آنها را جزو داروهای مصرفی خود حساب نکنند و به پزشک اطلاع ندهند
. بنابراین، متخصصان حوزه سلامت باید به بیماران توصیه کنند که این محصولات را ۴
ساعت قبل یا ۴ ساعت بعد از مصرف آنتیبیوتیک فلوروکینولون استفاده کنند. همچنین بیماران باید از مصرف محصولات لبنی همزمان با این آنتیبیوتیکها خودداری کنند
. - داروهای ضدبارداری هورمونی
برخی از آنتیبیوتیکها مانند ریفامپین میتواند باعث کاهش غلظت استروژن در خون شده و تاثیرگذاری این دسته دارویی را در پیشگیری از بارداری کاهش دهند. با این حال این مورد نیاز به بررسی دقیق نوع آنتی بیوتیک مصرفی و تداخل آن با داروهای ترکیبی استروژن و پروژسترون توسط پزشک و یا داروساز دارد.
- داروهای ضد تشنج مانند فنی توئین
این دارو سطح سرمی فنی توئین را بالا میبرد که در نهایت می تواند منجر به سمیت فنی توئین، مشکلات قلبی و عصبی شود.
راهکار مدیریت تداخلات دارویی با آنتی بیوتیک ها آنتیبیوتیکها میتوانند با تعدادی از داروها و فرآوردههای طبیعی و گیاهی تداخل داشته باشند.
یکی از راه های جلوگیری از عوارض این تداخلات، این است که پیش از تجویز یک رژیم جدید آنتیبیوتیکی، فهرست کامل و بهروز داروهای مصرفی توسط بیمار تهیه شده و در اختیار پزشک قرار گیرد. پزشک برای تجویز یک آنتیبیوتیک ایمن و مناسب برای شما به این اطلاعات نیاز دارد
. در صورت عدم دسترسی به پزشک میتوانید تداخلات دارویی داروهای مصرفی خود را از داروساز نیز سوال کنید.
تداخلات دارویی مهم با مسکن ها داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی(
NSAID)
بهطور معمول برای کنترل درد و التهاب استفاده میشوند. علی رغم مهم بودن تداخلات این دسته ی دارویی، داروسازان میتوانند این تداخلات را شناسایی و از عوارض ناشی از آن پیشگیری کنند. در ادامه به تعدادی از این تداخلات مهم خواهیم پرداخت.
- داروهای ضد انعقاد مانند وارفارین
یکی از خطرناکترین و شناخته شدهترین تداخلات
NSAIDها، مصرف همزمان آنها با داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین است. هم
NSAIDها و هم وارفارین خطر خونریزی را افزایش میدهند؛
NSAIDها با اختلال در عملکرد پلاکتها و آسیب به مخاط دستگاه گوارش و وارفارین با مهار فرایند انعقاد خون این خطر را افزایش میدهد
. این ترکیب میتواند احتمال خونریزی گوارشی و سایر عوارض خونریزی دهنده را به میزان قابلتوجهی افزایش دهد و حتی در برخی موارد منجر به بستری شدن بیمار شود
. داروسازان باید بیماران را درباره این خطر آگاه کنند. در صورت مناسب بودن شرایط، پزشک ممکن است مهارکنندههای پمپ پروتون(مانند امپرازول)
را تجویز کند و یا گزینههای جایگزین برای کنترل درد، مانند استامینوفن را پیشنهاد کند.
- داروهای قلبی
یکی دیگر از تداخلات مهم، مصرف
NSAIDها همراه با مهارکنندههای
ACE، مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین
(
ARB) و داروهای مدر است که به عنوان تریپل ومی
(Triple Whammy) یا سهگانه خطرناک شناخته میشوند
. این سه دارو با مهار تولید پروستاگلاندینهای ناشی از داروهای ضد فشار خون؛ باعث کاهش نرخ فیلتراسیون گلومرولی (
GFR) و افزایش فشار خون میشوند.
NSAID ها میتوانند اثر داروهای مدر را کاهش دهند و توانایی آنها برای دفع سدیم و آب از بدن را مختل کنند. در نتیجه، اثر درمانی داروهای مدر در شرایطی مانند فشار خون بالا، نارسایی قلبی و تجمع مایعات کاهش مییابد
. داروسازان باید در سالمندان و بیماران مبتلا به بیماری های قلبی، نسخ تجویزی را با دقت بیشتری پایش کنند. اگر کنترل فشار خون دچار مشکل شود، باید استفاده از یک مسکن جایگزین استفاده کرد.
- لیتیوم
این داروها با کاهش دفع کلیوی لیتیوم، باعث افزایش غلظت آن در خون و در نتیجه افزایش خطر مسمومیت با لیتیوم میشوند
. علائم مسمومیت با لیتیوم میتواند شامل لرزش، گیجی یا اختلال هوشیاری و علائم گوارشی باشد
. بنابراین، در صورت شروع مصرف
NSAID در بیماری که لیتیوم دریافت میکند، داروساز باید پایش سطح خونی لیتیوم را در زمان مناسب توصیه کند یا در صورت امکان، استفاده از یک مسکن جایگزین را پیشنهاد دهد
. - ضد افسردگی های (Selective serotonin reuptake inhibitors)
مصرف مسکن ضد التهاب غیر استروئیدی همراه با برخی از داروهای ضد افسردگی باعث افزایش خطر خونریزی دستگاه گوارش فوقانی میشود. در صورت مصرف داروهای ضد افسردگی تداخلات آن را از پزشک و یا داروساز خود بپرسید.
- سایر NSAID ها
سمیت گوارشی، خونریزی و آسیب کلیه از جمله عوارضی است که در صورت مصرف همزمان دو داروی ضد التهاب غیر استروئیدی اتفاق می افتد. در نتیجه بهتر است دو دارو از یک گروه مسکن ها به طور همزمان استفاده نشود.
- متوتروکسات
مصرف همزمان این دارو با
NSAID ها ممکن است باعث افزایش خطر سیتوپنی (کاهش سلولهای خونی) و نارسایی حاد کلیه شود در نتیجه در صورت مصرف متوتروکسات پزشک و داروساز را از این امر مطلع کنید.
راهکار مدیریت تداخلات دارویی با مسکن ها تداخلات دارویی
NSAIDها شایع، از نظر بالینی مهم و در بسیاری از موارد قابل پیشگیری هستند. پزشکان و داروسازان میتوانند از طریق بررسی دقیق داروهای بیمار، پایش عملکرد کلیه و سایر شاخصهای بالینی، آموزش بیمار و پیشنهاد گزینههای درمانی مناسبتر نقش بسیار مهمی در کاهش عوارض و بهینهسازی نتایج درمانی داشته باشند.