ارزیابی مکملها در پیشگیری و مدیریت عفونتهای ویروسی تنفسی
19 آبان 1405
شیوع فصلی عوامل ویروسی مجاری تنفسی، از جمله راینوویروسها، ویروسهای آنفلوآنزا و کروناویروسها، همواره با افزایش تمایل عمومی به مصرف مکملهای حاوی ریزمغذیها همراه است. با این حال، ایمنیشناسی بالینی و کارآزماییهای تصادفیسازی شده شواهد متفاوتی را در مقایسه با باورهای عمومی نشان میدهند. فرضیه رایج پیرامون توانایی ریزمغذیها در ایجاد یک سد دفاعی غیرقابل نفوذ، با پیچیدگیهای پاسخ ایمنی میزبان همخوانی ندارد. تکثیر ویروسهای تنفسی وابسته به برهم کنشهای سلولی- مولکولی، اتصال به گیرندههای اختصاصی مخاط تنفسی و فرار از مکانیسمهای ایمنی ذاتی است. واکنش التهابی ناشی از تهاجم ویروس، هرچند برای مهار عامل بیماریزا ضروری است، در صورت عدم تنظیم دقیق، خود عامل اصلی تخریب بافتی و بروز علائم بالینی به شمار میرود.
بر این اساس، تجویز مکملهای غذایی تنها زمانی توجیه فیزیولوژیک و داروشناسی دارد که کمبود زمینهای در سطح سلولی وجود داشته باشد یا ماده تجویزی بتواند از طریق تداخل مستقیم با عامل بیماریزا، روند تکثیر آن را متوقف کند. تفکیک دقیق فاز پیشگیری پایدار از فاز مداخله در مرحله حاد بیماری، اولین گام در درک جایگاه بالینی ترکیباتی چون ویتامین سی، زینک و ویتامین دی محسوب میشود.
ویتامین سی (اسکوربیک اسید)
اسکوربیک اسید به عنوان یک آنتیاکسیدان قوی، نقشی محوری در تعدیل فعالیت سلولهای ایمنی، تقویت حرکت نوتروفیلها و محافظت از غشاهای سلولی ایفا میکند. این نقش زیستی سبب شد تا از دهه ۱۹۷۰ فرضیههایی مبنی بر اثربخشی دوزهای بالای این ویتامین در مهار سرماخوردگی مطرح گردد. شواهد نشان میدهند که مصرف منظم و روزانه ویتامین C در جمعیت عمومی جامعه تاثیر معناداری بر کاهش میزان بروز سرماخوردگی ندارد. تحلیل دادههای برآمده از کارآزماییهای بالینی با بیش از ۱۱,۰۰۰ شرکتکننده، نسبت خطر بروز بیماری را برابر با ۰.۹۷ گزارش کرده است که نشان دهنده ناکارآمدی این مداخله به عنوان یک راهبرد پیشگیرانه همگانی است.
با وجود بیاثر بودن مصرف روزانه در جمعیت عمومی، زیرگروههای محدودی که در معرض استرسهای فیزیکی شدید و شرایط آب وهوایی نامساعد قرار دارند، پاسخ متفاوتی ثبت کردهاند. کارآزماییهای انجام شده بر روی دوندگان ماراتن، اسکی بازان و کارکنان نظامی در رزمایشهای قطبی نشان داده است که مصرف پیشگیرانه ویتامین C خطر ابتلا به سرماخوردگی را تا ۵۰ درصد کاهش میدهد. این تفاوت حاکی از آن است که ویتامین C تنها زمانی در فاز پیشگیری سودمند واقع میشود که استرس فیزیولوژیک حاد، ذخایر بافتی آسکوربات (از مشتقات ویتامین C در بدن) را با افت ناگهانی روبرو کرده باشد.
در فاز درمان، هنگامی که بیماران پیش از بیماری به صورت منظم مکمل سی را دریافت کرده باشند، طول دوره سرماخوردگی در بزرگسالان حدود ۸ درصد و در کودکان ۱۴ تا ۱۸ درصد کوتاه میشود. با این حال، شروع درمان با ویتامین C صرفا پس از پدیدار شدن نخستین نشانههای بالینی، تغییر باثبات و قابل بازتولیدی در دوره یا شدت بیماری در جامعه ایجاد نمیکند. گیرندههایی که در روده مسئولیت جذب ویتامین سی را بر عهده دارند، در دوزهای بیش از ۲۰۰ میلیگرم در روز به حالت اشباع درآمده و کسر جذب را به شدت کاهش میدهد. دفع کلیوی مازاد ویتامین با افزایش غلظت اسید اوریک و اگزالات همراه است که در دوزهای مگا (بیش از ۲ گرم در روز) میتواند زمینهساز بروز سنگهای اگزالات کلسیمی کلیه و عوارض گوارشی نظیر اسهال و اسپاسمهای شکمی گردد.
زینک (روی)
روی یکی از کاتیونهای داخل سلولی است که در ساختار فاکتورهای رونویسی، تثبیت غشاهای سلولی و بلوغ لنفوسیتهای T (نوعی سلول ایمنی) دخالت دارد. فارغ از نقش تغذیهای، یون روی دارای اثرات ضدویروسی مستقیم است. این یون میتواند فعالیت پروتئازهای ویروسی را مهار کند. همچنین، در راینوویروسها، اتصال زینک به پروتئینهای سطحی کپسید، مانع از پهلوگیری ویروس بر روی گیرندههای سلولهای مخاط حلق و بینی میگردد.
میان کاربرد پیشگیرانه و کاربرد زینک در درمان بیماری حاد؛ تفاوت وجود دارد. مصرف مداوم زینک به منظور پیشگیری از ابتلا به سرماخوردگی، هیچ گونه کاهش آماری در نرخ بروز یا کاهش دورههای ابتلا در طول سال به همراه ندارد و شواهد از عدم اثر محافظتی روتین آن حمایت میکنند. در مقابل، تجویز زینک در قالب مداخله درمانی پس از ظهور بیماری، توانسته است مدت زمان سرماخوردگی را به طور متوسط ۲.۴ روز کاهش دهد. این اثربخشی بالینی بر علائم موضعی متعددی نظیر احتقان بینی، ترشحات، سرفه و گلودرد سایه افکنده و هر یک از این نشانهها را بین ۰.۵ تا ۱.۸ روز تخفیف داده است.
تحقق مزایای درمانی زینک به فرمولاسیون دارویی و زمان بندی دقیق مصرف وابسته است. حداکثر کارایی زمانی مشاهده میشود که مصرف دارو طی ۲۴ ساعت نخست پس از بروز اولین علائم آغاز شود؛ زیرا پس از ورود ویروس به لایههای عمقیتر بافت و تکثیر در مجاری تحتانی، اثر موضعی یون روی، مهارکننده نخواهد بود. شکل دارویی استاندارد برای این هدف، قرصهای مکیدنی حاوی گلوکونات یا استات روی هستند که یون آزاد را مستقیما در مخاط دهانی-حلقی آزاد میکنند. مصرف قرصهای بلعیدنی مرسوم فاقد این اثر مهارکننده موضعی است. از سوی دیگر، تجویز زینک با افزایش ۳۴ درصدی در بروز عوارض جانبی نظیر طعم فلزی، حالت تهوع و سوزش سر دل همراه است. استفاده از اسپریهای بینی زینک به دلیل ریسک آسیب سلولهای بویایی و از بین بردن حس بویایی به شکل دائمی، منع شده است. همچنین مصرف مزمن مقادیر بالای زینک، جذب مس را مهار کرده و آسیبهای خطرناکی مانند کمخونی، کاهش تعداد گلبولهای سفید و افت کارکرد دستگاه ایمنی را در پی دارد.
ویتامین دی
ویتامین D فراتر از یک ویتامین سنتی، یک هورمون است که گیرندههای آن در ردههای گوناگون گلبولهای سفید حضور دارند. پس از تشکیل متابولیت فعال ۱،۲۵- دیهیدروکسی ویتامین دی، رونویسی پپتیدهای ضد میکروبی القا میگردد. این پپتیدها غشای ویروسهای دارای پوشش را تخریب کرده و فرایند اتوفاژی سلولی را تسهیل میکنند. علاوه بر ایمنی ذاتی، ویتامین D سیستم ایمنی اکتسابی را تعدیل میکند و نقش مهارکنندهای بر پدیده طوفان سایتوکاینی در عفونتهای شدید تنفسی مانند پنومونی، آنفلوآنزا و کووید-۱۹ دارد.
اثربخشی بالینی ویتامین D در پیشگیری از عفونتهای حاد تنفسی ارتباط مستقیمی با سطح اولیه ۲۵-هیدروکسی ویتامین دی در خون دارد. در افرادی که دارای کمبود شدید این هورمون بودهاند، مصرف مکمل ویتامین D توانسته است خطر ابتلا به عفونت حاد تنفسی را تا حدود ۵۰ درصد کاهش دهد. در نقطه مقابل، در افرادی که سطح پایه سرمی آنها در محدوده نرمال قرار دارد، بهره بردن از مکمل به صورت روتین، فاقد اثر پیشگیرانه بوده است.
الگوی تجویز ویتامین D متغیری تعیین کننده در سرنوشت مداخله است. کارآمدی محافظتی تنها در بیمارانی تایید شده است که دوزهای فیزیولوژیک روزانه یا هفتگی دریافت کردهاند. تجویز دوزهای سنگین ناپیوسته نه تنها اثری در پیشگیری یا درمان سرماخوردگی نداشته، بلکه گاهی به کاهش غلظت بافتی متابولیت فعال منجر شده است. در فاز حاد عفونتها، تجویز دوز بسیار بالای ویتامین D نتوانسته است نرخ مرگ و میر، دوره بستری یا نیاز به تهویه مکانیکی را کاهش دهد؛ زیرا تعدیل ژنومی دستگاه ایمنی فرآیندی زمانبر بوده و قابلیت معکوسسازی یک آبشار التهابی پیشرفته را به صورت اورژانسی ندارد. در عین حال، مصرف کنترل نشده و مداوم ویتامین D در مقادیر بالاتر از حد مجاز به علت خاصیت ذخیره شوندگی در بافت چربی، خطر مسمومیت، بالارفتن ناسالم کلسیم خون، رسوب کلسیم در بافت کلیه و نارسایی حاد کلیوی را در پی دارد.
نتیجهگیری
ویتامین D ابزاری برای مداخله در فاز پیشگیری است، اما اثر محافظتی آن تنها زمانی ظاهر میشود که با مصرف مداوم دوزهای فیزیولوژیک روزانه یا هفتگی، کمبود زمینهای فرد رفع شده و سطح آن به محدوده بهینه برسد. در مقابل، تجویز دوزهای بسیار بالای ویتامین D در فاز حاد عفونتهای ویروسی، تاثیری بر بیماری ندارد.
زینک دارویی با کارایی اثبات شده در فاز حاد بیماری است، به شرطی که به شکل قرصهای مکیدنی و در نخستین ساعات آغاز بیماری تجویز گردد تا بتواند از راه مهار موضعی تکثیر ویروس، طول دوره بیماری را کوتاه کند. مصرف مداوم زینک به قصد پیشگیری، فاقد کارایی بوده و سیستم خون ساز بدن را در معرض عوارض ناشی از کاهش مس، قرار میدهد.
ویتامین C در زندگی روزمره جایگاهی در پیشگیری از عفونتهای حاد تنفسی ندارد و منافع آن در تخفیف بیماری، تنها در افرادی که مقادیر فیزیولوژیک آن را از قبل مصرف کردهاند یا در مراحل اولیه بیماری به کار گرفتهاند مشهود است.