تنتور اوپیوم؛ مکانیسم اثر، کاربردهای بالینی و ملاحظات ایمنی

شربت اوپیوم چیست؟
اوپیوم حاوی مجموعه‌ای از آلکالوئیدهای تریاک از جمله مورفین است که اثرات درمانی خود را عمدتاً از طریق گیرنده‌های مو اوپیوئیدی اعمال می‌کند. مورفین برای اولین بار در سال ۱۸۲۷ برای کنترل درد به ‌صورت مصنوعی ساخته شد که توانست کیفیت زندگی بسیاری از بیماران با دردهای شدید را بهبود ببخشد. مورفین امروزه نیز گزینه‌ای برای درمان درد در محیط‌ های مراقبت حاد (بعد از جراحی) می باشد.
کاربرد دیگر این شربت، درمان وابستگی به تریاک و سایر مواد اوپیوئیدی، به‌عنوان درمان جایگزین است. این دارو با مکانیسم اثر خود بر گیرنده های اوپیوئیدی منجر به نتایج زیر می شود:
علائم ترک (مانند خماری) را کنترل می کند.
تمایل به مصرف را کاهش می دهد.
مصرف مواد خیابانی یا تریاک با دوز نامعلوم را به یک فرآورده با دوز مشخص‌تر و قابل کنترل تر تبدیل می کند.
این دارو علاوه بر کنترل درد و درمان نگهدارنده در ترک اعتیاد، حرکات دستگاه گوارش را مهار کرده و ترشحات گوارشی را کاهش می‌دهد. به همین جهت تنتور اپیوم برای درمان اسهال نیز کاربرد دارد. در ادامه مکانیسم اثر این دارو بر روی دستگاه عصبی و گوارش توضیح داده شده است:
نحوه اثرگذاری بر گیرنده‌های عصبی؛ کاهش درد و ترک اعتیاد
اجزای اصلی اوپیوم به طور مستقیم به گیرنده‌های اختصاصی اپیوئیدی در مغز، نخاع و دستگاه گوارش متصل می‌شوند. این اتصال باعث مهار مسیرهای انتقال درد و کاهش تحریک ‌پذیری سلول‌های عصبی می‌شود.
این مکانیسم به فرایند ترک اعتیاد نیز کمک میکند، بدین صورت که در مرحله اول، تنتور اوپیوم بیشتر علائم ترک (مانند خماری) را مهار می‌کند تا بیمار بتواند درمان را ادامه دهد؛ در مرحله بعد، با کاهش تدریجی دوز، بدن فرصت پیدا می‌کند وابستگی فیزیولوژیک خود را کاهش دهد.
نحوه اثرگذاری بر دستگاه گوارش و درمان اسهال
یکی از کاربردی ‌ترین مکانیسم‌های اوپیوم برای پزشکان، اثر مستقیم آن بر شبکه عصبی دیواره ی روده است که منجر به موارد زیر می شود:
کاهش حرکات دودی روده: تحریک گیرنده‌های اوپیوئیدی در روده منجر به کاهش حرکات پیشرونده روده می شود.
افزایش جذب آب: با طولانی شدن زمان باقی ماندن محتویات در روده، فرصت بیشتری برای جذب آب و الکترولیت‌ها فراهم می‌شود که این امر منجر به سفت شدن مدفوع و توقف اسهال می‌گردد.
افزایش تون اسفنکترها: این دارو باعث افزایش انقباض اسفنکترهای گوارشی شده و تخلیه معده و روده را کند می‌کند.

اشکال دارویی و نکات مصرف
شکل دارویی اوپیوم به صورت محلولی است که به ازای هر میلی لیتر 10 میلی گرم مورفین دارد.
به هنگام مصرف این دارو نکات زیر را رعایت کنید:
در صورت بروز درد معده، این دارو را بعد غذا مصرف کنید.
برای اندازه‌گیری هر دوز از قاشق، قطره چکان و یا ظرف مخصوص مدرج استفاده کنید. در نظر داشته باشید که قاشق‌های خانگی دقیق نیستند و استفاده از آن ها توصیه نمی شود.
بیشتر از مقدار تجویزشده مصرف نکنید.
مصرف آن را سر خود قطع نکنید.
این دارو فقط برای شرایط شما تجویز شده است. آن را با دیگران به اشتراک نگذارید.
اگر یک دوز را فراموش کردید؛ به‌ محض به یاد آوردن، آن را مصرف کنید. اگر تقریباً زمان دوز بعدی رسیده؛ فقط همان دوز را مصرف کنید. میزان مصرف را دو برابر نکنید.

موارد منع مصرف
مصرف اوپیوم در شرایط زیر به دلیل احتمال بروز خطرات جدی، ممنوعیت مصرف دارد.
نارسایی شدید تنفسی و آسم حاد: اوپیوم به دلیل داشتن مورفین، یک سرکوب ‌کننده قوی مرکز تنفس است. در بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه، آسم حاد یا هرگونه نقص درعملکرد ریوی، مصرف این دارو می‌تواند منجر به ایست تنفسی شود.
اسهال ناشی از مسمومیت یا باکتری‌های مهاجم: اگر اسهال بیمار ناشی از سموم یا باکتری‌هایی مانند سالمونلا، شیگلا یا کلستریدیوم دیفیسیل باشد؛ مهار حرکات روده توسط اوپیوم باعث احتباس سموم و پاتوژن‌ها در بدن شده و خطر سپسیس و التهاب شدید روده را به همراه دارد.
ﻣﺼﺮف دارو در ﮐﻮدﮐﺎن

عوارض جانبی
عوارض جانبی شایع این دارو که به دلیل اثر مستقیم بر گیرنده‌های اپیوئیدی در دستگاه گوارش و سیستم عصبی مرکزی رخ می دهند؛ شامل موارد زیر می باشد:
یبوست: این شایع‌ترین عارضه است که در بیش از ۴۰ تا ۹۰ درصد بیماران (بسته به طول درمان) مشاهده می‌شود. اوپیوم با مهار حرکات روده، باعث تاخیر در دفع و سفت شدن مدفوع می‌گردد.
خواب ‌آلودگی و گیجی: حدود ۱۰ تا ۳۰ درصد بیماران درجاتی از کاهش سطح هوشیاری یا میل به خواب را تجربه می‌کنند.
تهوع و استفراغ: در حدود ۱۵ تا ۴۰ درصد بیماران، به ویژه در ابتدای شروع درمان، به دلیل تحریک مستقیم مرکز استفراغ در مغز، دچار این عارضه می شوند.

تداخلات دارویی
برخی داروها نباید همراه این دارو مصرف شوند. درصورتیکه هر یک از این ترکیبات را از قبل مصرف می کردید به پزشک خود اطلاع دهید:
اولانزاپین
بنزودیازپین ها و سرکوب کننده های سیستم عصبی
آنتی‌هیستامین‌ها مانند هیدروکسی زین
برخی داروهای ضدتشنج، مانند کاربامازپین، فنوباربیتال، فنی‌توئین
داروهایی که عضلات را شل می‌کنند
نالترکسون
اکسی کدون
زولپیدم
اسپری بینی آزلاستین
سایر داروهای اوپیوئیدی
تالیدومید
الکل

ملاحظات ایمنی
مصرف اپیوئیدها، حتی تحت نظارت پزشک، می‌تواند خطرناک باشد. استفاده منظم از داروهای تجویزشده می‌تواند تحمل و وابستگی فرد را افزایش دهد و نیاز به دوزهای بالاتر و مکرر را ایجاد کند. این ترکیب می‌تواند منجر به اعتیاد شود؛ در نتیجه فرآورده‌های تریاک باید با کمترین دوز مؤثر و با کمترین دفعات ممکن تجویز شوند تا خطر ایجاد تحمل و وابستگی فیزیکی به حداقل برسد. اگر ناگهان مصرف تنتور اپیوم را قطع کنید، ممکن است علائم ترک ظاهر شود در نتیجه بدون مشورت با پزشک خود، مصرف تنتور اپیوم را قطع نکنید. پزشک شما می‌تواند به شما بگوید چگونه مصرف تنتور اپیوم را متوقف کنید تا خطر واکنش‌های ترک کاهش یابد.
این دارو باعث کاهش عملکرد سیستم عصبی شده و ممکن است باعث خواب آلودگی شود. به هنگام مصرف تنتور اوپیوم از کارهایی که نیاز به دقت و هشیاری دارند؛ پرهیز کنید.
افراد با بیماری های زمینه ای مانند نارسایی حاد غده آدرنال، اختلال عملکرد مجاری صفراوی، نارسایی کبد و خونریزی های گوارشی باید در مصرف این دارو بیشتر احتیاط بکنند.
نحوه نگهداری
این شربت را در دمای اتاق بین ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد و دور از تابش مستقیم نور نگهداری کنید. داروی مصرف ‌نشده را پس از اتمام تاریخ انقضا دور بریزید.