داستان مرگ سیاه؛ چگونه طاعون جهان را تغییر داد و علم پزشکی با آن مقابله کرد؟

مقدمه؛ بیماری‌ که تاریخ را تغییر داد
مرگ سیاه یکی از مرگبارترین همه‌گیری‌های تاریخ بشر بود که بین سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۲ میلادی، اروپا و بخش‌هایی از آسیا را درگیر کرد. برآورد می‌شود این بیماری جان حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون نفر را در اروپا گرفت و جمعیت این قاره تا حدود سال ۱۵۵۰ میلادی به سطح پیش از همه‌گیری بازنگشت.
مطالعات نشان داده اند که طاعون احتمالا از آسیای مرکزی به شبه‌ جزیره کریمه رسیده و از طریق کشتی‌های تجاری به بنادر مدیترانه و سپس سایر مناطق اروپا گسترش یافته بود. شهرها به دلیل تراکم جمعیت و شرایط بهداشتی نامناسب، بیش از مناطق روستایی آسیب دیدند. با این حال، شدت همه‌گیری در مناطق مختلف یکسان نبود و افراد از طبقات اجتماعی گوناگون، از مردم عادی تا خاندان‌های سلطنتی و روحانیان، قربانی آن شدند.
در ایران نیز طاعون از بیماری‌های عفونی قدیمی محسوب می‌شود که در دوره‌های مختلف تاریخی، تلفات انسانی گسترده‌ای به همراه داشته است. در سال ۵۴۳ میلادی، طاعون به ایران رسید و جمعیت و نیروهای نظامی این سرزمین را در دوره ساسانیان تحت تاثیر قرار داد. در سال ۶۲۷ میلادی، همه‌گیری بزرگی در شهر تیسفون رخ داد که بنا بر گزارش‌های تاریخی، بیش از ۱۰۰ هزار قربانی گرفت. این همه‌گیری‌ها از جمله عوامل تضعیف جمعیتی و نظامی امپراتوری ساسانی در آن زمان هستند.
در دوره صفویان نیز چندین موج طاعون مناطقی از شمال ایران، از جمله گیلان، تبریز، قزوین و اردبیل را درگیر کرد. در قرن نوزدهم، همه‌گیری‌های گسترده‌ای در منطقه خلیج فارس و شمال ایران رخ داد. شیوع سال ۱۸۳۰ در تبریز، بنا بر گزارش‌های تاریخی، حدود ۳۰ هزار قربانی گرفت و در سال ۱۸۳۱ نیز هزاران نفر در مازندران و گیلان جان باختند.
در نهایت در سال ۱۹۲۵ میلادی، اقداماتی برای کنترل طاعون در جنوب ایران آغاز گردید که شامل واکسیناسیون، ضدعفونی منازل، قرنطینه بیماران و اجرای تدابیر سخت‌گیرانه بهداشتی بود. این اقدامات نشان‌ دهنده اهمیت روزافزون پیشگیری و کنترل عفونت در مقابله با بیماری‌های واگیردار بوده است.

انواع طاعون و طاعون ریوی
اکنون که تاریخچه‌ی پیدایش طاعون در ایران و سایر کشورها را بررسی کردیم، در ادامه به انواع مختلف این بیماری و علائم آن‌ها اشاره خواهیم کرد.
طاعون بوبونیک یا خیارکی (Bubonic Plague)
به دلیل شرایط نامناسب بهداشتی، مانند ریختن فاضلاب خام در خیابان‌ها، موش‌ها به ‌وفور در خانه‌ها، روستاها و شهرها یافت می‌شدند. طاعون خیارکی نیز توسط موش‌ها گسترش می‌یافت. اگر ککی که موش آلوده‌ای را گاز گرفته بود، روی بدن انسان می‌پرید و او را می‌گزید، باکتری طاعون را به بدن فرد منتقل می‌کرد و باعث ابتلای او به طاعون خیارکی می‌شد. احتمال مرگ در صورت ابتلا به این طاعون ۵۰ درصد تخمین زده می‌شد. علائم این بیماری شامل تورم در زیر بغل و ناحیه کشاله ران (خیار مانند)، تب، استفراغ، اسهال و سیاه ‌شدن انگشتان دست ‌و پا می‌شد.
طاعون ریوی (Pneumonic Plague)
طاعون ریوی از طریق سرفه یا عطسه از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شد. با سرفه و عطسه، قطرات ریز حاوی باکتری طاعون در هوا پخش شده و با ورود به دستگاه تنفسی فرد دیگر، ریه‌های او را آلوده می‌کردند. میزان مرگ‌ و میر طاعون ریوی نزدیک به ۱۰۰ درصد بود. در نتیجه مرگبارترین نوع طاعون به شمار می‌رفت. مهم‌ترین علائم این بیماری سرفه، تب، سردرد و تنگی نفس بودند.Top of Form بودند.بب این علائم معمولا بین یک تا چهار روز پس از مواجهه با عامل بیماری ظاهر شده و به‌ سرعت شدت پیدا می‌کردند.
طاعون خونی (Septicemic Plague)
طاعون خونی در اثر ورود باکتری به جریان خون، ایجاد می‌شد. علائم آن شامل تب بالا، لرز، ضعف شدید، درد شکم، تهوع، استفراغ، خونریزی زیر پوستی، خونریزی دهانی و بینی، کبودی و سیاه‌ شدن انگشتان دست ‌و پا و افت فشار خون بود. این بیماری در صورت درمان ‌نشدن می‌توانست به نارسایی اندام‌ها و مرگ منجر شود.

از تشخیص تا درمان؛ پزشکی مدرن چگونه با طاعون مقابله می‌کند؟
کشف این موضوع که میکروب‌ها باعث بیماری می‌شوند؛ تا قرن نوزدهم میلادی صورت نگرفت. به همین دلیل، در آن زمان باورهای گوناگونی درباره علت شیوع طاعون وجود داشت. برخی از این باورها بر عوامل طبیعی متمرکز بودند؛ برای مثال، نظریه میاسما (Miasma) که بر اساس آن، بیماری‌ها در اثر هوای آلوده و بد بویی ایجاد می‌شدند که از زباله‌ها و شرایط غیر بهداشتی شهرها به وجود می‌آمد. همچنین بعضی پزشکان معتقد بودند که بیماری‌ها، از جمله مرگ سیاه، در اثر بر هم ‌خوردن تعادل چهار خلط بدن (Four Humours) ایجاد می‌شوند. این چهار خلط شامل صفراوی سیاه، صفراوی زرد، بلغم و خون می‌شدند. پزشکان آن زمان باور داشتند که برای حفظ سلامتی، باید تعادل این چهار خلط در بدن برقرار باشد. برای مثال، اگر پزشکی تشخیص می‌داد که مقدار خون در بدن بیمار بیش از حدِ طبیعی است، ممکن بود روشی به نام خون‌گیری (Bloodletting) را برای درمان او به کار ببرد. در این روش، مقداری از خون بیمار را خارج می‌کردند تا به تصور خود، تعادل میان چهار خلط بدن را دوباره برقرار کنند. البته امروزه می‌دانیم که این نظریه‌ها از نظر علمی درست نبودند و روش‌هایی مانند خون‌گیری نمی‌توانستند علت واقعی طاعون را از بین ببرند.
در قرن نوزدهم میلادی و با پژوهش‌های دانشمندانی مانند لویی پاستور و رابرت کخ مشخص شد که میکروب‌ها عامل ایجاد بسیاری از بیماری‌ها هستند. سرانجام، در سال ۱۸۹۴ میلادی، دانشمندی به نام الکساندر یرسن (Alexandre Yersin) باکتری عامل طاعون را کشف کرد. این باکتری به افتخار او Yersinia pestis نام‌گذاری شد. این کشف گام مهمی در شناخت علت واقعی طاعون بود و زمینه را برای درک بهتر نحوه‌ی انتقال و پیشگیری از این بیماری فراهم کرد.
آنتی ‌بیوتیک‌ها در درمان طاعون، نقش مهمی را ایفا می‌کنند. دلیل اینکه امروزه دیگر شاهد همه‌گیری‌های بزرگ طاعون نیستیم؛ نیز به واسطه‌ی وجود آنتی بیوتک‌ها است. آنتی بیوتیک‌هایی مانند جنتامایسین، لووفلوکساسین، سیپروفلوکساسین و استرپتومایسین از طریق تزریق وریدی (سرم) یا به شکل قرص به بیمار داده می‌شوند. همچنین، پزشک ممکن است برای کنترل علائم بیماری، اکسیژن کمکی یا سایر روش‌های درمانی را به کار بگیرد. پس از درمان احتمالا طی یک تا دو هفته پس از شروع درمان، بهبودی حاصل می‌شود.

راه‌های انتقال و پیشگیری از طاعون ریوی
طاعون ریوی می‌تواند از طریق هوا منتقل شود؛ زمانی که فرد یا حیوان آلوده سرفه یا عطسه می‌کند و قطرات تنفسی حاوی باکتری را در محیط پخش می‌کند؛ احتمال ابتلا در صورت استنشاق این قطرات وجود دارد. البته این نکته را باید در نظر بگیریم که طاعون ریوی بیماری نیست که به‌ راحتی از فاصله دور و در سراسر یک اتاق منتقل شود؛ بلکه بیشتر افرادی را در معرض خطر قرار می‌دهد که تماس نزدیک و رودررو با بیمار دارند. چراکه این قطرات تنفسی مسافت زیادی را طی نمی‌کنند و احتمالا بعد از حدود یک تا دو متر روی زمین می‌افتند.
برای پیشگیری از طاعون ریوی باید از تماس نزدیک با افراد مبتلا و ترشحات تنفسی آن‌ها خودداری کرد؛ زیرا این بیماری می‌تواند از طریق قطرات تنفسی منتقل شود. همچنین دوری از جوندگان و کک‌های آلوده، رعایت بهداشت فردی، استفاده از ماسک و تجهیزات محافظتی در شرایط پرخطر و مراجعه سریع به پزشک در صورت مشاهده علائم مشکوک اهمیت دارد. افرادی که با بیمار مبتلا تماس نزدیک داشته‌اند؛ باید تحت نظر پزشک قرار بگیرند و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه دریافت کنند.

طاعون ریوی مشکوک در روسیه؟
مرگ یک زن ۲۸ ساله که در آزمایشگاه مبارزه با طاعون در روسیه کار می‌کرد؛ نگرانی‌هایی را درباره علت بیماری و مرگ او ایجاد کرده است. به گفته سازمان جهانی بهداشت، زنی مشکوک به پنومونی (ذات الریه) با منشا نامشخص جان باخته است اما مقامات روسیه اعلام کرده اند که ارتباطی بین مرگ او و محل کارش، یعنی موسسه مبارزه با طاعون سیبری دیده نشده است. بر اساس گزارش رسانه‌های روسیه، نزدیک به ۲۰۰ نفر از افرادی که با این زن در تماس بوده‌اند؛ برای احتیاط تحت مراقبت و نظارت پزشکی قرار گرفته‌اند. مطالعات و بررسی‌ها برای نتایج و گزارش‌های بیشتر توسط سازمان بهداشت جهانی در حال انجام است.