روز جهانی دیابت؛ از آگاهی و پیشگیری تا مسیر درمان
24 آبان 1405
دیابت چیست؟ آشنایی با انواع دیابت و علل بروز آن
دیابت وضعیتی است که در آن سطح قند خون (گلوکز) افزایش پیدا میکند. این بیماری زمانی ایجاد میشود که لوزالمعده (پانکراس) انسولین کافی تولید نکند یا سلولهای بدن نتوانند به درستی به انسولین پاسخ دهند. دیابت ممکن است افراد را در هر سنی تحت تاثیر قرار دهد. بیشتر انواع دیابت بیماریهای مزمن و مادامالعمر هستند، اما همه آنها را میتوان با استفاده از دارو و یا ایجاد تغییراتی در سبک زندگی کنترل و مدیریت کرد.
گلوکز یا قند خون، عمدتا از کربوهیدراتهای موجود در مواد غذایی و نوشیدنیها تامین میشود و منبع اصلی انرژی بدن به شمار میرود. خون، گلوکز را به تمام سلولهای بدن منتقل میکند تا برای تامین انرژی مورد استفاده قرار گیرد. گلوکز برای ورود به سلولهای بدن به کمک مادهای به نام انسولین نیاز دارد. انسولین هورمونی است که مانند یک کلید عمل میکند و امکان ورود گلوکز به سلولها را فراهم میسازد. اگر لوزالمعده نتواند انسولین کافی تولید کند یا بدن به درستی از این هورمون استفاده نکند، گلوکز در جریان خون تجمع پیدا میکند و در نتیجه، سطح قند خون افزایش مییابد؛ وضعیتی که به آن هایپرگلایسمی یا افزایش قند خون گفته میشود. تداوم بالا بودن قند خون در طول زمان میتواند مشکلات و عوارض مختلفی برای سلامتی ایجاد کند. از جمله این عوارض میتوان به بیماریهای قلبی، آسیبهای عصبی و مشکلات بینایی اشاره کرد.
نام علمی دیابت، دیابت ملیتوس (Diabetes Mellitus) است. دیابت انواع مختلفی دارد که شایعترین آنها شامل دیابت نوع ۲، پیشدیابت، دیابت نوع ۱ و دیابت بارداری هستند.
در دیابت نوع ۲، بدن انسولین کافی تولید نمیکند یا سلولهای بدن پاسخ مناسبی به این هورمون نمیدهند؛ وضعیتی که مقاومت به انسولین نام دارد. دیابت نوع ۲ شایعترین نوع دیابت است و بیشتر در بزرگسالان دیده میشود، اما کودکان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.
پیشدیابت مرحلهای است که پیش از ابتلا به دیابت نوع ۲ رخ میدهد. در این وضعیت، سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به اندازهای افزایش نیافته که فرد، مبتلا به دیابت نوع ۲ تشخیص داده شود.
دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به دلایلی نامشخص به سلولهای تولیدکننده انسولین در لوزالمعده حمله میکند و آنها را از بین میبرد. حداکثر ۱۰ درصد از افراد مبتلا به دیابت، به این نوع بیماری دچار هستند. دیابت نوع ۱ معمولا در دوران کودکی و جوانی تشخیص داده میشود، اما احتمال ابتلا به آن در هر سنی وجود دارد.
دیابت بارداری نیز نوعی دیابت است که در برخی افراد طی دوران بارداری ایجاد میشود. این بیماری اغلب پس از پایان بارداری برطرف میشود، اما افرادی که در دوران بارداری به آن مبتلا میشوند، در آینده بیشتر از سایرین در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار دارند.
از نظر شیوع نیز این بیماری، یکی از بیماریهای شایع در سراسر جهان است. بر اساس آمارها، تا سال 2024 حدود 5 و نیم میلیون نفر در ایران به دیابت مبتلا بودند که تقریبا نزدیک 6 درصد جمعیت کشور را تشکیل میداد. دیابت نوع ۲ شایعترین نوع این بیماری است و حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد از کل موارد ابتلا به دیابت را شامل میشود. در سطح جهان نیز حدود ۵۳۷ میلیون بزرگسال به دیابت مبتلا هستند. پیشبینی متخصصان نشان میدهد که این تعداد تا سال ۲۰۳۰ به ۶۴۳ میلیون نفر و تا سال ۲۰۴۵ به ۷۸۳ میلیون نفر افزایش خواهد یافت. با در نظر گرفتن تمامی این موارد و به جهت اهمیتی که این اختلال دارد، 14 نوامبر به عنوان روز جهانی دیابت معرفی شده است.
پیشگیری از دیابت؛ چگونه خطر ابتلا را کاهش دهیم؟
نمیتوان از انواع دیابت که منشا خودایمنی یا ژنتیکی دارند، به طور کامل پیشگیری کرد. با اینحال، با رعایت برخی نکات و اصلاح سبک زندگی میتوان خطر ابتلا به پیشدیابت، دیابت نوع ۲ و دیابت بارداری را کاهش داد. مهمترین اقدامات پیشگیرانه عبارتاند از:
1. داشتن رژیم غذایی سالم مانند رژیم مدیترانهای (رژیم حاوی سبزیجات، حبوبات، ماهی، روغن زیتون و ...)
2. انجام فعالیت بدنی منظم: حداقل ۵ روز در هفته و هر روز به مدت ۳۰ دقیقه ورزش کنید.
3. نگه داشتن وزن در محدوده سالم (BMI بین 18.5 تا 24.9)
4. مدیریت استرس با استفاده از روشهایی مانند مدیتیشن و تمرینات تنفسی
5. محدود کردن مصرف نوشیدنیهای الکلی
6. داشتن خواب کافی و باکیفیت، معمولا بین ۷ تا ۹ ساعت
7. ترک سیگار
نشانههای هشداردهنده و روشهای تشخیص دیابت
علائم دیابت میتوانند شامل موارد زیر باشند:
احساس تشنگی بیش از حد و خشکی دهان
نیاز به دفع ادرار به دفعات بیشتر از حد معمول
خستگی و احساس ضعف
تاری دید
کاهش وزن بدون دلیل مشخص
بیحسی یا گزگز دستها و پاها
دیر خوب شدن زخمها و بریدگیها
عفونتهای مکرر پوستی یا عفونتهای قارچی واژن
پزشکان و متخصصان مراقبتهای بهداشتی برای تشخیص دیابت، میزان گلوکز (قند) خون را از طریق آزمایش خون اندازهگیری میکنند. سه آزمایش اصلی برای بررسی سطح قند خون وجود دارد:
۱. آزمایش قند خون ناشتا
برای انجام این آزمایش، باید حداقل ۸ ساعت قبل از نمونهگیری از خوردن و آشامیدن هرگونه ماده غذایی خودداری کنید و فقط مجاز به نوشیدن آب هستید. از آنجا که غذا تاثیر زیادی بر میزان قند خون دارد، انجام این آزمایش در حالت ناشتا به پزشک کمک میکند تا سطح پایه قند خون شما را بررسی کند.
۲. آزمایش قند خون تصادفی
در این آزمایش، اندازهگیری قند خون میتواند در هر ساعتی از شبانهروز انجام شود و نیازی نیست که فرد از قبل ناشتا باشد. به عبارت دیگر، زمان آخرین وعده غذایی تاثیری بر زمان انجام این آزمایش ندارد.
۳. آزمایش هموگلوبین A1c
این آزمایش که با نام هموگلوبین گلیکوزیله نیز شناخته میشود؛ میانگین میزان قند خون شما را در طول ۲ تا ۳ ماه گذشته نشان میدهد. این آزمایش به پزشک کمک میکند تا وضعیت کنترل قند خون شما را در یک بازه زمانی طولانیتر ارزیابی کند، نه اینکه فقط میزان قند خون را در یک لحظه مشخص بررسی کند.
مدیریت دیابت؛ از اصلاح سبک زندگی تا درمان دارویی
پزشکان در کنترل و مدیریت دیابت، 4 رویکرد مراقبتی - درمانی را به کار میگیرند که در ادامه به هر یک از آنها میپردازیم.
۱. پایش و اندازهگیری قند خون
اندازهگیری منظم قند خون (گلوکز) یکی از مهمترین راهها برای ارزیابی میزان اثربخشی برنامه درمانی است. برای کنترل قند خون میتوان از روشهای زیر استفاده کرد:
اندازهگیری قند خون با دستگاه گلوکومتر و گرفتن نمونه خون از نوک انگشت.
استفاده از دستگاه پایش مداوم قند خون (CGM) که سطح قند خون را به طور پیوسته اندازهگیری میکند.
۲. داروهای خوراکی ضد دیابت
داروهای خوراکی دیابت به کنترل سطح قند خون کمک میکنند. این داروها معمولا برای افرادی تجویز میشوند که بدنشان هنوز مقداری انسولین تولید میکند؛ مانند افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ و پیشدیابت. برخی از زنان مبتلا به دیابت بارداری نیز ممکن است به مصرف داروهای خوراکی نیاز داشته باشند. داروهای خوراکی دیابت انواع مختلفی دارند که متفورمین (Metformin) یکی از رایجترین و پرکاربردترین آنهاست.
۳. انسولین (Insulin)
افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ برای ادامه زندگی و کنترل بیماری خود نیاز دارند انسولین مصنوعی را به بدن تزریق کنند. برخی از افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است به درمان با انسولین نیاز داشته باشند. انسولینهای مصنوعی انواع مختلفی دارند که هرکدام با سرعت متفاوتی شروع به اثرگذاری میکنند و مدت زمان متفاوتی در بدن فعال باقی میمانند. چهار روش اصلی تجویز انسولین عبارتاند از:
تزریق با استفاده از سرنگ مخصوص
قلم انسولین (Insulin Pen): وسیلهای شبیه خودکار که برای تزریق انسولین استفاده میشود.
پمپ انسولین (Insulin Pump): دستگاهی که انسولین را به صورت مداوم و با مقدار تنظیم شده وارد بدن میکند.
انسولین استنشاقی سریعالاثر: نوعی انسولین پودری که از طریق تنفس وارد ریهها میشود و به سرعت اثر میکند.
۴. رژیم غذایی و تغذیه مناسب
برنامهریزی وعدههای غذایی و انتخاب یک رژیم غذایی سالم و متناسب با شرایط بدن، نقش بسیار مهمی در کنترل دیابت دارد؛ زیرا مواد غذایی تاثیر مستقیمی بر میزان قند خون میگذارند. همچنین رعایت عادات غذایی سالم میتواند به شما کمک کند:
وزن خود را بهتر کنترل کنید.
سطح قند خون خود را در محدوده مناسب نگه دارید.
خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی را کاهش دهید.
۵. فعالیت بدنی و ورزش
فعالیت بدنی باعث افزایش حساسیت بدن به انسولین و کاهش مقاومت به انسولین میشود. به همین دلیل، ورزش منظم یکی از بخشهای مهم برنامه کنترل و مدیریت دیابت برای تمام افراد مبتلا به این بیماری است.
متفورمین زاگرس دارو؛ همراهی موثر در مدیریت دیابت
متفورمین دارویی است که برای درمان دیابت نوع ۲، دیابت بارداری و همچنین سندرم تخمدان پلیکیستیک (PMOS) تجویز میشود. این دارو در گروهی از داروهای ضد دیابت به نام بیگوانیدها (Biguanides) قرار دارد و به کنترل میزان گلوکز (قند) خون کمک میکند. این دارو از سه طریق این کار را انجام میدهد:
میزان جذب قند از مواد غذایی در دستگاه گوارش را کاهش میدهد.
مقدار قندی را که کبد تولید میکند، کم میکند.
حساسیت و پاسخ دهی بدن به انسولین را افزایش میدهد.
زاگرس دارو این قرص را در دو دوز 500 و 1000 میلی گرمی ارائه میدهد. نحوهی مصرف آن معمولا به صورت ۲ تا ۳ بار همراه با وعدههای غذایی است. البته تجویز این دارو و دوز مصرفیاش باید زیر نظر پزشک انجام شود. این دارو بهتر است هر روز در ساعتهای مشخص و تقریبا در زمان یکسانی مصرف شود. در طول دوره درمان، لازم است قند خون خود را به دقت اندازهگیری و کنترل کنید تا پزشک بتواند میزان تاثیرگذاری متفورمین را ارزیابی کند.