چرا بیماریهای تنفسی امسال طولانیتر شدهاند؟
23 آبان 1405
با رسیدن فصل سرما، موج فزایندهای از بیماریهای حاد تنفسی در کشور دیده میشود؛ وضعیتی که بسیاری از افراد را با علائمی مشابه اما با شدت و ماندگاری غیرمعمول درگیر کرده است. یکی از پرتکرارترین مراجعات این روزها، گلایه بیمارانی است که از تداوم چند هفتهای علائم، به ویژه ضعف، بیحالی و سرفههای مداوم رنج میبرند. عامل این وضعیت نه یک ویروس ناشناخته، بلکه تلاقی همزمان چند ویروس تنفسی جهش یافته در کنار الگوهای نادرست مدیریت درمان است.
تلاقی سه ویروس تنفسی
دادههای نظام مراقبت بیماریهای واگیر بیانگر گردش همزمان سه گروه از ویروسهاست که سطح بالایی از ابتلا را در سطح جامعه، به ویژه در میان دانشآموزان و به تبع آن خانوادهها، ایجاد کرده است:
آنفلوآنزای فصلی ( اغلب سویههای نوع B و زیرشاخههای جدید): شیوع این عفونت در هفتههای اخیر از آستانه هشدار فراتر رفته است. سویه غالب فعلی با تب ناگهانی، سردرد شدید و دردهای عضلانی مشخص میشود و در بخش قابل توجهی از مبتلایان، علائمی نظیر حالت تهوع، دل پیچه و اسهال را نیز به همراه دارد.
سویههای نوظهور کووید-۱۹ (از زیرشاخههای جهش یافته اُمیکرون): این زیرسویهها اگرچه از حیث درگیری بافت ریه و مرگ و میر شدت کمتری نسبت به سویههای نخستین دارند، ولی قدرت سرایت بالایی پیدا کردهاند. شاخصترین علامت در این سویهها، گلودرد بسیار شدید و تیرکشنده است که در میان بیماران به «گلودرد خنجری» یا احساس بلعیدن خرده شیشه شهرت یافته و با گرفتگی صدا و تعریق شبانه همراه است.
ویروسهای سرماخوردگی (راینوویروس و انتروویروس): این دسته از ویروسها درگیری ملایمتری در دستگاه تنفسی فوقانی ایجاد میکنند و نشانههای آنها آبریزش شفاف بینی، احتقان و عطسه بدون تب شدید است.
الگوی زمانی برای بهبود علائم
یکی از دلایل اضطراب بیماران، انتظار نادرست از بازه زمانی بهبود است. سیر طبیعی پاکسازی و ترمیم بافتی در مواجهه با عفونتهای تنفسی ویروسی مراحل زیر را طی میکند:
مرحله حاد (روز ۱ تا ۷): در ۲۴ تا ۷۲ ساعت نخست، تکثیر ویروس به اوج خود میرسد و با تب، لرز، بدن درد، خستگی و گلودرد ظاهر میشود. در صورت مدیریت درست، تب ظرف ۳ تا ۵ روز مهار میشود.
مرحله تحتحاد و نقاهت اولیه (هفته دوم و سوم): با پاکسازی بار اصلی ویروس، تب قطع میشود ولی کاهش انرژی، ترشحات پشت حلق و بیاشتهایی بین ۱۰ تا ۲۱ روز ادامه دارد. این ماندگاری، نشاندهنده شکست دستگاه ایمنی نیست، بلکه روند طبیعی بازسازی بافتهای سلولی ملتهب در مجاری هوایی است.
سرفههای پس از عفونت (هفته سوم تا هشتم): به دلیل آسیب به سلولهای مخاط تنفسی و واکنش بیشازحد پایانههای عصبی، سرفه خشک یا تک سرفههای تحریکی ممکن است بین ۳ تا حتی ۸ هفته تداوم داشته باشد. آلودگی هوا و سرما این تحریک پذیری را تشدید میکند.
چرا بهبودی بیش از حد انتظار طول میکشد؟
بررسی بیمارانی که با علائم بیش از سه هفته مراجعه میکنند، چند عامل موثر را آشکار میسازد:
۱. مصرف خودسرانه آنتیبیوتیکها
آنتیبیوتیکها از جمله سفکسیم اثری بر ویروسهای آنفلوآنزا، کرونا یا سرماخوردگی ندارند. مصرف این داروها بدون تایید پزشک، نه تنها کمکی به کوتاه شدن دوره تب یا سرفه نمیکند، بلکه با تخریب میکروبهای معمول و غیر بیماریزای دستگاه گوارش و تضعیف بخشی از دستگاه دفاعی، نقاهت را طولانیتر و خطر عفونتهای ثانویهی مقاوم را چند برابر میکند.
۲. تزریق زودهنگام داروهای کورتیکواستروئیدی (کورتونها)
تزریق زودهنگام داروهایی مانند دگزامتازون یا بتامتازون اگرچه به دلیل خواص ضدالتهابی، به طور گذرا تب و درد را سرکوب میکند و حس کاذب بهبودی سریع به فرد میدهد، ولی با سرکوب گذرای پاسخ ایمنی سلولی مانع از خنثی سازی کامل ویروس میشود. در نتیجه، تکثیر ویروس ادامه پیدا میکند و بیماری پس از چند روز با شدت بیشتر و علائم مقاومتر عود میکند.
۳. ابتلای زنجیرهای (عفونت همزمان یا متوالی)
فردی که در حال گذراندن دوره نقاهت یک ویروس است، سیستم ایمنی مخاطی آسیب پذیری دارد. حضور در محیطهای بسته، محل کار یا مدارس بدون استفاده از ماسک سبب میشود فرد، پیش از پاکسازی کامل ویروس اول، به ویروس دیگری آلوده شود. بیمار این توالی عفونتها را یک دوره طولانی و پیوسته تلقی میکند، درحالیکه با دو یا سه ابتلای مجزا روبهرو شده است.
۴. شتاب در بازگشت به فعالیت سنگین
بسیاری از مبتلایان به محض کاهش تب، استراحت را رها کرده و به کار معمول خود بازمیگردند. محرومیت سلولهای بدن از انرژی لازم برای بازسازی و کمبود استراحت، سیر دوره نقاهت را به تعویق میاندازد.
اصول خودمراقبتی و تسریع روند بهبودی
استراحت مطلق در روزهای نخست: ماندن در خانه در روزهای ابتدایی ابتلا هم مانع از انتقال بیماری میشود و هم انرژی سلولی را بر مقابله با بار ویروسی متمرکز نگه میدارد.
مصرف مداوم آب: مصرف مرتب آب، مایعات گرم، سوپهای ساده و دمنوشهای غیراسرارآمیز به رقیق شدن ترشحات غلیظ مجاری هوایی و خروج سریعتر آنها کمک میکند.
شستوشوی بینی و حلق با سرم نمکی: شستوشوی مجاری تنفسی فوقانی با سرم کلرید سدیم ولرم دست کم دو تا سه بار در روز، بار ویروسی مستقر در مخاط را کاهش داده و التهاب گلو و سرفه ناشی از ترشحات پشت حلق را مهار میکند.
کنترل علامتی ایمن: استفاده از ضددردهای ساده (مانند استاگروفن) و داروهای مخصوص کاهش علائم (مانند زاگروکلد) برای کنترل تب و درد کفایت میکند.
علائم هشدار برای مراجعه به مراکز درمانی
بیشتر عفونتهای حاد تنفسی با درمانهای حمایتی و مصرف داروهایی چون زاگروکلد و استاگروفن بهبود مییابند، ولی ظهور هر یک از علائم زیر نشانه بروز عارضه (نظیر ذاتالریه، افت سطح اکسیژن یا اضافه شدن عفونت باکتریایی) است و نیازمند بررسی بیشتر است:
تداوم تب بالای ۳۸.۵ درجه سانتیگراد پس از گذشت سه روز با وجود مصرف تببر (استاگروفن)
احساس تنگی نفس پایدار، تنفس سریع، درد تیز یا فشار در قفسه سینه هنگام دم عمیق
تغییر رنگ مخاط دهان یا لبها به کبودی یا تیرگی
بیحالی، خواب آلودگی غیرطبیعی، کاهش سطح هوشیاری یا گیجی
بازگشت مجدد تب، لرز شدید و خلط چرکی زرد یا مایل به سبز پس از چند روز بهبودی نسبی
تداوم سرفههای ناتوانکننده بیش از ۳ هفته که مانع خواب شده یا همراه با تنگی نفس و سرفهی خونی باشد.