آیا همه آنتیبیوتیکها عملکرد یکسانی دارند؟ آشنایی با مکانیسم اثر و تفاوتهای آنها
27 آبان 1405
آنتیبیوتیکها چگونه عمل میکنند؟
آنتیبیوتیکها با ایجاد اختلال در فرایندهای حیاتیِ داخل باکتریها، ایفای نقش میکنند. برخی آنتیبیوتیکها باکتریکش (Bactericidal) هستند یعنی به طور مستقیم باکتریها را نابود میکنند. اما گروه دیگر صرفا مانع رشد باکتریها میشوند و نمیتوانند آنها را به طور کامل از بین ببرند (Bacteriostatic). البته تعدادی از آنتیبیوتیکها بسته به نوع باکتری و شرایط محیطی، میتوانند هر دو اثر را داشته باشند.
آیا دوز و مدت زمان مصرف آنتی بیوتیک بر روی عملکرد موثر است؟
برخی از آنتیبیوتیکها برای اثربخشی مناسب به حداقل غلظت مشخصی از دارو در بدن نیاز دارند؛ به عبارت دیگر، باید دوز کافی از دارو مصرف شود تا بتواند اثر درمانی مطلوبی ایجاد کند. در مقابل، برخی آنتیبیوتیکهای دیگر زمانی بهترین عملکرد را دارند که غلظت موثر آنها برای مدتزمان کافی در بدن حفظ شود؛ یعنی دارو باید در فواصل زمانی و برای مدت تجویزشده مصرف شود. پس میزان دارو و مدت زمان مصرف آن در عملکرد بهتر دارو موثر هستند.
آیا همه آنتیبیوتیکها بر تمام باکتریها اثر میگذارند؟
هر آنتیبیوتیکی بر گروه خاصی از باکتریها اثر میگذارد و همه آنتیبیوتیکها برای درمان تمام عفونتهای باکتریایی مناسب نیستند. پزشکان معمولا تلاش میکنند پیش از تجویز آنتیبیوتیک، به ویژه در عفونتهای شدید، نوع باکتری عامل عفونت را شناسایی کنند. این کار ممکن است از طریق آزمایشهای آزمایشگاهی، مانند کشت باکتریایی و آزمایش حساسیت آنتیبیوتیکی (Antibiotic Susceptibility Testing)، انجام شود. با شناسایی نوع باکتری مشخص میشود که کدام آنتیبیوتیک بیشترین اثربخشی را در برابر عفونت دارد. در نتیجه، پزشک میتواند مناسبترین آنتیبیوتیک را انتخاب کند تا درمان با اثربخشی بیشتر و احتمال ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی کمتر انجام شود.
انواع آنتیبیوتیکها
آنتیبیوتیکها گروههای مختلفی دارند که هرکدام به روش متفاوتی عمل میکنند و انواع خاصی از باکتریها را هدف قرار میدهند. مهمترین گروههای آنتیبیوتیکی عبارتاند از:
پنیسیلینها (Penicillins): مانند آموکسیسیلین و پنیسیلین V
سفالوسپورینها (Cephalosporins): مانند سفالکسین
تتراسایکلینها (Tetracyclines): مانند داکسیسایکلین
آمینوگلیکوزیدها (Aminoglycosides): مانند جنتامایسین
ماکرولیدها (Macrolides): مانند اریترومایسین
فلوروکینولونها (Fluoroquinolones): مانند سیپروفلوکساسین و لووفلوکساسین
در ادامه به بررسی دقیقتر انواع آنتی بیوتیکها، نحوه عملکردشان در مقابله با باکتریها و کاربردهای درمانی آنها خواهیم پرداخت:
بتالاکتامها (Beta-Lactams)
بتالاکتامها گروه بزرگی از آنتیبیوتیکها هستند. نخستین آنتیبیوتیک این گروه، پنیسیلین بود که الکساندر فلمینگ در سال ۱۹۲۸ آن را کشف کرد. از آنجایی که تمامی آنتیبیوتیکهای این دسته، ساختاری شیمیایی به نام حلقه بتالاکتام (Beta-lactam ring) دارند به آنها گروه بتالاکتام گفته میشود. این گروه شامل پنیسیلینها و سفالوسپورینها میشود که با اختلال در فرایند ساخت پپتیدوگلیکان (Peptidoglycan) ایفای نقش میکنند. پپتیدوگلیکان یکی از اجزای اصلی دیواره سلولی باکتریهاست. در نتیجه، ساخت دیواره سلولی باکتری مختل شده و باکتری از بین میرود.
پنیسیلینها از پرمصرفترین آنتیبیوتیکها هستند که برای درمان بیماریهای عفونی مختلف استفاده میشوند و معمولا به صورت خوراکی یا تزریقی مصرف میشوند. داروهای متعلق به گروه پنیسیلین عبارتاند از:
آموکسیسیلین
آمپیسیلین
اکساسیلین
پنیسیلین G
پنیسیلین V
نکات مصرف:
اگر فرد سابقهی واکنش آلرژیک شدید به پنیسیلین داشته باشد، نباید از این دارو استفاده کند.
پیش از شروع مصرف پنیسیلین، پزشک باید از تمام داروهایی که مصرف میکنید، مطلع شود.
پنیسیلینها ممکن است اثربخشی برخی از داروهای ضدبارداری خوراکی را کاهش دهند.
به طور کلی، پنیسیلینها در دوران بارداری و شیردهی ایمن هستند؛ با این حال، مصرف آنها باید با نظر پزشک انجام شود.
سفالوسپورینها گروهی دیگر از بتالاکتامها هستند که با اختلال در فرایند ساخت دیواره سلولی باکتریها، باعث از بین رفتن آنها میشوند. یکی از کاربردهای این گروه، درمان عفونتهایی مانند مننژیت (التهاب مغزی) است. رایجترین داروهای گروه سفالوسپورین عبارتاند از:
سفازولین
سفالکسین
سفوروکسیم
سفیکسیم
سفتریاکسون
این گروه از آنتیبیوتیکها برای درمان طیف گستردهای از عفونتهای باکتریایی استفاده میشوند، که در ادامه به آنها اشاره شده است:
ذاتالریه یا پنومونی باکتریایی
برخی عفونتهای پوست و بافتهای نرم
اندوکاردیت (عفونت لایه داخلی قلب یا دریچههای قلبی)
بیماری لایم (نوعی بیماری عفونی که معمولا از طریق گزش کنه آلوده منتقل میشود)
سولفونامیدها (Sulfonamides)
پرونتوزیل (Prontosil) یکی از سولفونامیدها بود که در سال ۱۹۳۲ به عنوان نخستین آنتیبیوتیک تجاری عرضه شد.
پس از آن، تعداد زیادی از آنتیبیوتیکهای این گروه تولید شدند. سولفونامیدها جزو آنتیبیوتیکهای وسیعالطیف محسوب میشوند و برخلاف بتالاکتامها، مستقیما باکتریها را از بین نمیبرند؛ بلکه با مهار ساخت ویتامین B9 یا فولات از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکنند. امروزه استفاده از سولفونامیدها کاهش یافته است. از دلایل این موضوع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
افزایش مقاومت باکتریایی
احتمال بروز عوارض جانبی ناخواسته، مانند سمیت کبدی
این داروها معمولا به صورت خوراکی مصرف میشوند؛ البته برخی از آنها به شکل داروهای موضعی نیز در دسترس هستند. داروهای گروه سولفونامید عبارتاند از:
سولفاستامید
سولفادیازین
سولفامتوکسازول
سولفاسالازین
این گروه از داروها برای درمان بیماریها و عفونتهای زیر مورد استفاده قرار میگیرند:
سوختگیها: سولفادیازین نقره، به صورت موضعی برای پیشگیری یا درمان عفونتهای ناشی از سوختگی استفاده میشود.
واژینیت (التهاب واژن)
عفونتهای سطحی چشم
بیماری التهابی روده: سولفاسالازین برای کنترل بیماریهای التهابی روده، از جمله کولیت اولسراتیو، استفاده میشود.
عفونتهای دستگاه ادراری
آمینوگلیکوزیدها (Aminoglycosides)
آمینوگلیکوزیدها با مهار فرایند ساخت پروتئین در باکتریها باعث اختلال در عملکرد سلول و در نهایت مرگ باکتری میشوند.
آمینوگلیکوزیدها از دستگاه گوارش جذب نمیشوند؛ بنابراین معمولا باید به صورت تزریقی تجویز شوند. استرپتومایسین دارویی از این گروه است که در درمان سل مصرف میشود. با این حال، امروزه به دلیل احتمال بروز عوارض سمی، به ویژه آسیب به کلیهها و گوش، مصرف این دستهی دارویی محدودتر شده است.
تتراسایکلینها (Tetracyclines)
تتراسایکلینها از آنتیبیوتیکهای وسیعالطیف هستند. این داروها مانند سولفونامیدها با مهار ساخت پروتئین در باکتریها، مانع رشد و تکثیر آنها میشوند. داروهای گروه تتراسایکلین عبارتاند از:
داکسیسایکلین
مینوسایکلین
تتراسایکلین
با افزایش مقاومت باکتریایی، میزان استفاده از این گروه کاهش یافته است؛ با این حال، همچنان در درمان بیماریهای زیر کاربرد دارند:
آکنه
عفونتهای دستگاه ادراری
عفونتهای دستگاه تنفسی
عفونت کلامیدیا و سیفلیس
سیاه زخم
تتراسایکلینها میتوانند به مواد غذایی و املاح موجود در آنها متصل شوند و در نتیجه جذبشان کاهش یابد. به همین دلیل، بسته به نوع دارو، ممکن است لازم باشد آنها را با فاصله زمانی از غذا، لبنیات، مکملهای کلسیم، آهن و منیزیم مصرف کرد.
کلرامفنیکل (Chloramphenicol)
کلرامفنیکل نیز یک آنتیبیوتیک وسیعالطیف است که با مهار ساخت پروتئین در باکتریها، از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکند. البته این دارو در برابر تعداد محدودی از باکتریها اثر باکتریکش (Bactericidal) نیز دارد؛ یعنی میتواند مستقیما باعث مرگ باکتری شود. به دلیل احتمال بروز عوارض سمی و جدی، استفاده از کلرامفنیکل در کشورهای توسعهیافته معمولا به موارد خاص و عفونتهای تهدیدکننده حیات محدود میشود. با این حال، گاهی از آن برای درمان عفونتهای چشمی نیز استفاده میشود.
ماکرولیدها (Macrolides)
این داروها با مهار ساخت پروتئین در باکتریها، مانع رشد و تکثیر آنها میشوند. بنابراین بیشتر اثر باکتریواستاتیک (Bacteriostatic) دارند؛ یعنی رشد باکتری را متوقف میکنند، نه اینکه مستقیما آن را از بین ببرند. طیف اثر ماکرولیدها تا حدودی گستردهتر از پنیسیلینهاست و بر باکتریهایی اثر دارد که پنیسیلینها قادر به مقابله با آنها نیستند.
اگرچه برخی باکتریها نسبت به ماکرولیدها مقاومت پیدا کردهاند، این گروه همچنان از آنتیبیوتیکهای پرمصرف محسوب میشوند. اریترومایسین رایجترین داروی این گروه در سیستم درمانی است. سایر داروهای گروه ماکرولید عبارتاند از:
کلاریترومایسین
آزیترومایسین
این گروه از آنتیبیوتیکها برای درمان برخی عفونتهای پوستی، از جمله آکنه، تجویز میشوند. برخی از ماکرولیدها، مانند آزیترومایسین، در درمان بعضی از بیماریهای عفونی منتقله از راه جنسی (STD)مانند سوزاک و کلامیدیا نیز کاربرد دارند.
گلیکوپپتیدها (Glycopeptides)
گلیکوپپتیدها گروهی از آنتیبیوتیکها هستند که داروی معروف ونکومایسین در این دسته قرار میگیرد. ونکومایسین معمولا در شرایطی استفاده میشود که سایر آنتیبیوتیکها موثر نبودهاند یا عفونت به داروهای دیگر مقاوم است. طیف اثر گلیکوپپتیدها نسبتا محدود است و این داروها بیشتر از رشد و تکثیر باکتریها جلوگیری میکنند.
اگزازولیدینونها (Oxazolidinones)
این داروها با مهار ساخت پروتئین در باکتریها، از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکنند. لینزولید نخستین آنتیبیوتیک تجاری شده از این گروه بود که در سال ۲۰۰۰ تایید شد. البته داروی سیکلوسرین نیز از این گروه است که از سال ۱۹۵۶ به عنوان یکی از داروهای خط دوم درمان سل مورد استفاده قرار گرفته است. لینزولید داروی نسبتا گرانقیمتی است؛ اما به نظر میرسد سرعت ایجاد مقاومت باکتریایی نسبت به آن، از زمان ورودش به بازار، نسبتا پایین بوده است.
آنسامایسینها (Ansamycins)
این داروها با مهار تولید ریبونوکلئوئیک اسید( RNA) در سلول باکتری عمل میکنند. RNA نقش مهمی در فعالیتهای زیستی و عملکرد سلولهای باکتریایی دارد. در نتیجه، با اختلال در تولید RNA، عملکرد طبیعی سلول مختل شده و باکتری از بین میرود.
یکی از زیرگروههای مهم این دسته، ریفامایسینها (Rifamycins) هستند که در درمان بیماریهایی مانند سل و جذام کاربرد دارند. نکته جالب این است که برخی از آنسامایسینها میتوانند فعالیت ضدویروسی نیز داشته باشند.
کینولونها (Quinolones)
کینولونها آنتیبیوتیکهای باکتریکش (Bactericidal) هستند؛ یعنی مستقیما باعث مرگ باکتری میشوند. این داروها با اختلال در فرایند همانندسازی و رونویسی DNA در سلولهای باکتریایی ایفای نقش میکنند. داروهای گروه فلوروکینولون عبارتاند از:
سیپروفلوکساسین
افلوکساسین
لووفلوکساسین
کینولونها از آنتیبیوتیکهای وسیعالطیف هستند و کاربرد گستردهای در درمان عفونتهای مختلف دارند که در ادامه اشاره شده است:
عفونتهای دستگاه ادراری (UTI)
عفونت و التهاب ریه
عفونتهای گوارشی
عفونتهای بیمارستانی
عفونتهایی که احتمال مقاومت آنها به آنتیبیوتیکهای قدیمیتر وجود دارد.
لیپوپپتیدها (Lipopeptides)
لیپوپپتیدها گروهی از آنتیبیوتیکها هستند که در سال ۱۹۸۷ کشف شدند. این داروها علیه باکتریها اثر باکتریکش دارند؛ یعنی میتوانند مستقیما باعث مرگ باکتری شوند. داپتومایسین (Daptomycin) شناخته شدهترین و پرکاربردترین داروی این گروه است. این دارو مکانیسم اثر منحصر به فردی دارد و با ایجاد اختلال در عملکرد غشای سلولی باکتری، باعث از بین رفتن سلول باکتریایی میشود. یکی از مزایای این مکانیسم اثر، پایین بودن نسبی میزان مقاومت باکتریایی نسبت به دارو است. داپتومایسین به صورت تزریقی تجویز میشود و معمولا برای درمان عفونتهای پوست و بافتهای نرم بدن کاربرد دارد.
لینکوزامیدها (Lincosamides)
لینکوزامیدها گروهی از آنتیبیوتیکها هستند که تنها شامل دو داروی اصلی میشوند:
لینکومایسین
کلیندامایسین
این گروه از آنتیبیوتیکها دارای طیف اثر محدود هستند؛ به این معنا که فقط بر گروه خاصی از باکتریها تاثیر میگذارند. این آنتیبیوتیکها ممکن است برای درمان برخی از عفونتهای زیر استفاده شوند:
عفونتهای زنان و دستگاه تناسلی
عفونتهای استخوان و مفاصل
عفونتهای قسمت تحتانی شکم
جمعبندی
آنتیبیوتیکها با وجود هدف مشترک در مقابله با عفونتهای باکتریایی، از نظر مکانیسم اثر، طیف فعالیت و کاربردهای درمانی تفاوتهای قابلتوجهی با یکدیگر دارند. برخی از آنها با تخریب دیواره سلولی یا غشای باکتری، موجب از بین رفتن مستقیم باکتریها میشوند و برخی دیگر با مهار فرایندهایی مانند ساخت پروتئین، تولید فولات یا همانندسازی DNA، از رشد و تکثیر آنها جلوگیری میکنند.
شناخت این تفاوتها به درک بهتر عملکرد گروههای مختلف آنتیبیوتیکی و انتخاب درمان مناسب کمک میکند. از سوی دیگر، عواملی مانند نوع باکتریِ عامل عفونت، حساسیت آن به دارو، دوز مصرفی و مدتزمان درمان، نقش مهمی در اثربخشی آنتیبیوتیکها دارند.
در نهایت، باید توجه داشت که مصرف آنتیبیوتیکها بدون تجویز پزشک، انتخاب نادرست دارو یا رعایت نکردن دستورالعمل درمان میتواند احتمال بروز مقاومت آنتیبیوتیکی را افزایش دهد. بنابراین، استفاده آگاهانه و اصولی از این داروها، در کنار تشخیص صحیح عفونت و انتخاب آنتیبیوتیک مناسب، نقش مهمی در موفقیت درمان و حفظ اثربخشی این داروها در آینده دارد.